Słownik terminów gramatycznych

            Rzeczownik - noun
            Czasownik - verb
            Przymiotnik - adjective
            Przysłówek - adverb
            Zaimek  - pronoun
            Przyimek - preposition

            Czas teraźniejszy – present tense
            Czas przeszły – past tense
            Czas przyszły – future tense

            Rodzaj męski - masculine
            Rodzaj żeński - feminine
            Rodzaj nijaki - neuter
            Rodzaj męskoosobowy – masculine personal
            Rodzaj niemęskoosobowy – masculine non personal
            Rodzaj męski żywotny – masculine animate
            Rodzaj męski nieżywotny – masculine inanimate

            Liczba pojedyncza – singular
            Liczba mnoga – plural

            Przypadki – cases
            Mianownik - Nominative
            Narzędnik - Instrumental
            Biernik - Accusative
            Dopełniacz - Genetive
            Miejscownik - Locative
            Celownik - Dative
            Wołacz – Vocative
                

Podstawowe informacje

RZECZOWNIK oznacza osoby, zwierzęta, organizmy, rzeczy, obiekty, miejsca, zjawiska oraz pojęcia abstrakcyjne. Rzeczownik odpowiada na pytania: kto? co? Odmienia się przez liczby i przypadki. Rzeczowniki występują w trzech rodzajach: męskim, żeńskim i nijakim.

CZASOWNIK oznacza czynności i stany, odpowiada na pytania: co robi? w jakim stanie się znajduje? Czasowniki odmieniają się przez osoby, rodzaje oraz liczby i występują w aspekcie niedokonanym i dokonanym. Podstawową formą czasownika jest bezokolicznik. Czasownik przybiera formy: czasu teraźniejszego, czasu przeszłego w aspekcie dokonanym i niedokonanym, czasu przyszłego prostego (aspekt dokonany), czasu przyszłego złożonego (aspekt niedokonany).

PRZYMIOTNIK opisuje cechy i właściwości osób, zwierząt, rzeczy i wydarzeń odpowiadając na pytania: jaki? jaka? jakie? Przymiotniki odmieniają się przez rodzaje, liczby i przypadki oraz podlegają stopniowaniu. Odmianie podlegają także pytania, na które odpowiada przymiotnik.

PRZYSŁÓWEK jest nieodmienną częścią mowy i odpowiada na pytania: jak? gdzie? kiedy? Przysłówek możemy stopniować.

ZAIMEK jest częścią mowy zastępującą rzeczownik (zaimki rzeczowne, np.: ja, ty, on), przymiotnik (zaimki przymiotne np.: mój, twój, który), liczebnik (zaimki liczebne, np.: ile? tyle) oraz przysłówek (zaimki przysłowne np.: tam, tu, gdzieś, kiedyś). Zaimki dzielimy na: osobowe (np.: ja, ty, mnie), zwrotne (np. się, siebie), dzierżawcze (np.: mój, jej), wskazujące (np.: ten ta), pytające (np.: kto? co? komu?), względne (np.: który, kto, komu), nieokreślone (np.: ktoś, gdzieś), przeczące (np.: nikt, nigdzie) oraz upowszechniające (np.: wszyscy, zawsze).

PRZYIMEK to niesamodzielna część mowy, która zawsze łączy się z innymi wyrazami (np. z rzeczownikami, przymiotnikami, zaimkami i liczebnikami), np.: na, po, w, obok, za. Przyimki nie odmieniają się.

PRZYPADEK to kategoria gramatyczna, przez którą odmieniają się rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki oraz zaimki. W języku polskim jest 7 przypadków: mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, miejscownik oraz wołacz.


PYTANIA RZECZOWNIKA

PYTANIA PRZYMIOTNIKA

LICZBA POJEDYNCZA

PYTANIA PRZYMIOTNIKA

LICZBA MNOGA

MIANOWNIK

kto? co?

jaki? jaka? jakie?

jakie? jacy?

DOPEŁNIACZ

kogo? czego?

jakiego? jakiej? jakiego?

jakich?

BIERNIK

kogo? co?

jakiego?/jaki? jaką? jaki?

jakie?/jakich?

NARZĘDNIK

(z) kim? (z) czym?**

jakim? jaką? jakim?

jakimi?

MIEJSCOWNIK

o kim? o czym?***

o jakim? o jakiej? o jakim?

o jakich?

*W języku polskim występuje siedem przypadków. Na poziomie A1 poznajemy formy mianownika, narzędnika, biernika, dopełniacza i miejscownika. Celownik i wołacz wprowadzane są na wyższych poziomach zaawansowania.

**W narzędniku przyimek jest fakultatywny i występuje w konstrukcjach oznaczających "partnera" i/lub "dodatek", a więc np. mama idzie z synem, kawa z mlekiem. W innych konstrukcjach z narzędnikiem przyimek nie występuje, np. jadę tramwajem.

***Miejscownik zawsze występuje z przyimkiem (w(e), na, o, po, przy).

1. Koniugacje czasownika w czasie teraźniejszym

Podstawową formą czasownika jest bezokolicznik. Czasownik ma też inne formy, np. formy osobowe. Formy osobowe mogą być w liczbie pojedynczej (ja, ty, on, ona, ono) i mnogiej (my, wy, oni, one). W języku polskim są trzy schematy odmiany (koniugacje). Schematy te różnią się końcówką w 1. i 2. os. l. pojedynczej.

I. KONIUGACJA -ę, -esz

MYĆ

CZUĆ

PISAĆ

KOŃCÓWKA

SINGULAR

(L. POJEDYNCZA)

ja

myję

czuję

piszę

ty

myjesz

czujesz

piszesz

-esz

on/ ona/ ono

pan/pani

myje

czuje

pisze

-e

PLURAL

(L. MNOGA)

my

myjemy

czujemy

piszemy

-emy

wy

myjecie

czujecie

piszecie

-ecie

oni/one

państwo

myją

czują

piszą

- ą

Do koniugacji –ę, -esz należą takie czasowniki jak: pisać, myć (się), żyć, pić, brać (ja biorę, ty bierzesz), iść (ja idę, ty idziesz), jechać (ja jadę, ty jedziesz), chcieć (ja chcę, ty chcesz), móc (ja mogę, ty możesz).

Formy osobowe czasami znacznie różnią się od formy bezokolicznika, dlatego ucząc się, warto zapamiętać pierwszą i drugą osobę liczby pojedynczej. Pozostałe formy osobowe można samodzielnie zrekonstruować, pamiętając, że pierwsza osoba liczby pojedynczej i trzecia osoba liczby mnogiej mają taki sam temat, np. (ja) bior-ę i (oni) bior-ą.. Wszystkie inne osoby mają ten sam temat, co druga osoba liczby pojedynczej, np. (ty) bierz-esz, (on) bierz-e, (my) bierz-emy, (wy) bierz-ecie.

W czasownikach jednosylabowych np.: myć, pić, czuć pomiędzy tematem, a końcówką występuje dodatkowo głoska „j”.

Do tej koniugacji zaliczają się także czasowniki zakończone na –ować np.: fotografować, mailować, kupować, malować, studiować, budować, dziękować, gotować, żartować, całować.

W odmianie cząstka -owa- zamienia się w –uj-

Do koniugacji –ę, -esz należą także czasowniki, których bezokolicznik kończy się na –wać np.: dawać, dostawać, poznawać, szanować, zdawać.

W odmianie cząstka -wa- zamienia się w –j-

FOTOGRAFOWAĆ

PRACOWAĆ

POZNAWAĆ

SINGULAR

(L. POJEDYNCZA)

ja

fotografuję

pracuję

poznaję

ty

fotografujesz

pracujesz

poznajesz

on/ ona/ ono

pan/pani

fotografuje

pracuje

poznaje

PLURAL

(L. MNOGA)

my

fotografujemy

pracujemy

poznajemy

wy

fotografujecie

pracujecie

poznajecie

oni/one

państwo

fotografują

pracują

poznają

II. KONIUGACJA -ę, -isz / -ysz

MÓWIĆ

LUBIĆ

MARZYĆ

KOŃCÓWKA

SINGULAR

(L. POJEDYNCZA)

ja

mówię

lubię

marzę

ty

mówisz

lubisz

marzysz

-isz/-ysz

on/ ona/ ono

pan/pani

mówi

lubi

marzy

-i/-y

PLURAL

(L. MNOGA)

my

mówimy

lubimy

marzymy

- imy/-ymy

wy

mówicie

lubicie

marzycie

-icie/-ycie

oni/one

państwo

mówią

lubią

marzą

Do koniugacji -ę, -isz / -ysz należą takie czasowniki, jak: mówić, lubić, robić, płacić, myśleć, marzyć, tańczyć, tłumaczyć, słyszeć.

III. KONIUGACJA -m, -sz

MIESZKAĆ

MIEĆ

KOŃCÓWKA

SINGULAR

(L. POJEDYNCZA)

ja

mieszkam

mam

- m

ty

mieszkasz

masz

- sz

on/ ona/ ono

pan/pani

mieszka

ma

- 0

(brak końcówki)

PLURAL

(L. MNOGA)

my

mieszkamy

mamy

- my

wy

mieszkacie

macie

- cie

oni/one

państwo

mieszka

ma

- (j)ą

Uwaga: w 3. os. l. mn. Pomiędzy tematem zakończonym na –a lub –e, a końcówką wstawiamy dodatkowo spółgłoskę „j”, aby rozdzielić samogłoski.

Do koniugacji –m, -sz należą takie czasowniki jak: mieszkać, nazywać się, mieć (ja mam, ty masz), czytać, oglądać, znać, słuchać, szukać, pływać, otwierać, zamykać, rozmawiać, grać, pytać, przepraszać, umieć, wiedzieć, jeść, słuchać.

Niektóre czasowniki odmieniają się nieregularnie np.: być, jeść, wiedzieć

BYĆ

JEŚĆ

WIEDZIEĆ

SINGULAR

(L. POJEDYNCZA)

ja

jestem

jem

wiem

ty

jesteś

jesz

wiesz

on/ ona/ ono

pan/pani

jest

je

wie

PLURAL

(L. MNOGA)

my

jesteśmy

jemy

wiemy

wy

jesteście

jecie

wiecie

oni/one

państwo

są

jedzą

wiedzą

Forma osobowa + bezokolicznik

Bardzo praktyczna jest konstrukcja czasownik w formie osobowej + bezokolicznik. Spotkasz ją bardzo często. Np. planuję robić, lubię czytać, uczę się mówić, chcę pić, umiem pisać. W takiej konstrukcji drugi czasownik ma zawsze formę bezokolicznika.

2. Rodzaj rzeczownika i przymiotnika

W języku polskim w liczbie pojedynczej są trzy rodzaje: męski, żeński i nijaki, natomiast w liczbie mnogiej są dwa rodzaje: męskoosobowy i niemęskoosobowy. Przymiotnik określający dany rzeczownik przyjmuje końcówkę odpowiednią dla rodzaju określanego rzeczownika (odmienia się przez rodzaj).

RODZAJ MĘSKI

RODZAJ ŻEŃSKI

RODZAJ NIJAKI

RZECZOWNIK

KTO? CO?

pan

student

dom

hotel

kot

ż

Rzeczowniki zakończone na spółgłoskę.

kobieta

szkoła

lekcja

kawa

lampa

herbata

Rzeczowniki zakończone na samogłoskę – a.

UWAGA!

pani

gospodyni

a także:

Rzeczowniki zakończone na spółgłoskę, np. noc

miłość

sól.

dziecko

miasto

słońce

imię

muzeum

centrum

Rzeczowniki zakończone na: -o, -e, -ę, -um

mężczyzna

poeta

artysta



Rzeczowniki osobowe zakończone na –a.

PRZYMIOTNIK

JAKI? JAKA? JAKIE?

JAKI?

nowy

wesoły

ładny

przystojny

dobry

wysoki

niski

polski

Przymiotniki w rodzaju męskim przyjmują końcówkę –y lub –i (po spółgłoskach –k i –g)

JAKA?

dobra

wysoka

wesoła

czarna

polska

wysoka




Przymiotniki w rodzaju żeńskim przyjmują końcówkę –a

JAKIE?

nowe

dobre

czarne

ładne

polskie

wysokie




Przymiotniki w rodzaju nijakim przyjmują końcówkę –e lub –ie (po spółgłoskach –k i –g)

3. Mianownik liczby mnogiej rzeczowników i przymiotników

W liczbie mnogiej wyróżniamy rodzaj męskoosobowy i rodzaj niemęskoosobowy. Do rodzaju męskoosobowego zaliczamy rzeczowniki rodzaju męskiego oznaczające osoby oraz grupy mieszane (rzeczowniki oznaczające osoby rodzaju żeńskiego + rzeczowniki oznaczające osoby rodzaju męskiego). Na poziomie początkującym skoncentrujemy się tylko na odmianie rzeczowników niemęskoosobowych oznaczających: rzeczowniki nieosobowe rodzaju męskiego, rzeczowniki rodzaju żeńskiego i nijakiego.

Rzeczowniki niemęskoosobowe oraz żeńskie przyjmują trzy końcówki: -y, -i oraz –e, natomiast rzeczowniki rodzaju nijakiego przyjmują końcówkę –a.

MIANOWNIK LICZBY MNOGIEJ (RODZAJ NIEMĘSKOOSOBOWY)

MIANOWNIK LICZBA POJEDYNCZA

MIANOWNIK

LICZBA MNOGA

KOŃCÓWKA

zupa

herbata

cytryna

chleb

sklep

ser

zup-y

herbat-y

cytryn-y

chleb-y

sklep-y

ser-y

–y

Rzeczowniki męskie nieosobowe i żeńskie zakończone w temacie na:

-b, -p, -d, -t, -f, -w, -ch, -ł, -m, -n, -r,-s, -z;

śliwka

bułka

ziemniak

ogórek

pieróg

śliwk-i

bułk-i

ziemniak-i

ogórki

pierog-i

–i

Rzeczowniki męskie nieosobowe i żeńskie zakończone w temacie na:

-k, g

talerz

widelec

kawiarnia

restauracja


talerz - e

widelc -e

kawiarni-e

restauracj-e

–e

Rzeczowniki męskie nieosobowe i żeńskie zakończone w temacie na:

-dzi/-dź, -ci/-ć, , -j, -l, -ni/-ń, -si/-ś, -zi/-ź, -dz , - dż , -c, -cz, -rz, -ż, -sz;

mleko

jajko

śniadanie

mlek-a

jajk-a

śniadani-a

-a

Rzeczowniki rodzaju nijakiego

Przymiotniki w rodzaju niemęskoosobowym przyjmują końcówkę –e lub –ie (po spółgłoskach – k i –g) np.: dobre studentki, czarne koty, polskie pierogi, wysokie kobiety. Przymiotniki odpowiadają na pytanie: jakie?

Jakie są te koty? Te koty są czarne.

Jakie są te kobiety? Te kobiety są wysokie.

4. Narzędnik

Narzędnik odpowiada na pytania (z) kim? (z) czym?

 

NARZĘDNIK  

PRZYMIOTNIK

jakim? jaką? jakim?

RZECZOWNIK

kim? czym?

 

[m]  

Mateusz jest

Spotykam się z

To jest kanapka z

 

Kate jest

To jest sałatka z

 

Emilka jest

Interesuję się

wysokim

miłym

żółtym

chłopakiem.

studentem

serem.

 

[f]

 

sympatyczną

czerwoną

 

kobietą.

papryką.

 

[n]

wesołym

francuskim

dzieckiem.

kinem.

LICZBA MNOGA

[ m, f, n ]

 

Interesuję się

Lubię jeździć

 

starymi

szybkimi

 

filmami.

samochodami.

W języku polskim nie występują połączenia k+y oraz g+y, dlatego jeżeli temat rzeczownika lub przymiotnika kończy się na k lub g, to w narzędniku końcówka -ym zmienia się na –im (przymiotnik rodzaju męskiego lub nijakiego), końcówka -em zmienia się na -iem (rzeczownik rodzaju męskiego lub nijakiego), a końcówka -ymi zmienia się na –imi (przymiotnik liczby mnogiej).

UWAGA:Rzeczowniki rodzaju męskiego zakończone na -a mają w rzeczowniku końcówkę jak rzeczowniki rodzaju żeńskiego: -ą, ale przymiotnik ma końcówkę -ym/-im np. Anna spotyka się z wysokim mężczyzną. Antek jest fajnym kolegą.

MIANOWNIK

Kto? Co?

NARZĘDNIK

KIM? CZYM?

Kto to jest?

To jest znany architekt.

To jest moja mama.

To jest sympatyczny Polak.

Co to jest?

To jest sport ekstremalny

To jest literatura francuska.

To jest rower.

Kim on/ona jest?

On jest znanym architektem.

Ona jest moją mamą.

Z kim się spotykasz?

Spotykam się z sympatycznym Polakiem.

Czym się interesujesz?

Interesuję się sportem ekstremalnym.

Interesuję się literaturą francuską.

Czym lubisz jeździć?

Lubię jeździć rowerem.

Narzędnika używamy kiedy:

  • mówimy o zainteresowaniach i używamy konstrukcji Interesuję się (sportem).

  • Prezentujemy lub opisujemy siebie lub inne osoby np.:

On jest Polakiem.

Kate jest moją mamą.

On jest miłym chłopakiem.

One są ładnymi kobietami.

  • mówimy o środkach transportu np.:

Jedziemy autobusem.

Jedziemy nowym samochodem.

Pływamy żaglówką.

  • mówimy, jakiego narzędzia używamy do wykonania danej czynności np.:

Jem zupę łyżką.

Piszę długopisem.

Myję zęby szczoteczką.

  • po przyimku z, który wyraża relacje typu "partner" (tata z Emilką) lub "dodatek" (kawa z mlekiem), np.:

Tata idzie z Emilią.

Rozmawiam z bratem.

Antek idzie z kolegami do kina

  • po przyimkach: nad, pod, przed, za, między

5. Biernik

Biernika odpowiada na pytania kogo? co?

 

BIERNIK L. POJ. / ACCUSATIVE SINGULAR

PRZYMIOTNIK

ADJECTIVE

jakiego? jaki? jaką? jakie?

RZECZOWNIK

NOUN

kogo? co?

[m]  żywotne

 człowiek, mały kot, pomidor

Mam

 

Kupuję

starszego

małego

polskiego

brata.

kota.

pomidora.

[m] nieżywotne

 auto, chleb

Jem

Lubię

ciemny

żółty

chleb.

ser.

 

[f]

Piję

Czytam

zieloną

ciekawą

herbatę.

książkę.

 

[n]

Piję

Mam

duże

nowe

piwo.

auto.

UWAGA: W bierniku w rodzaju męskim są inne końcówki dla rzeczowników ożywionych (np. ludzi, zwierząt, owoców i warzyw) i nieożywionych. W rodzaju żeńskim rzeczowniki zakończone na spółgłoskę (noc, miłość, sól) mają formy biernika takie same jak formy mianownika.

Form biernika używamy po czasownikach takich jak np.: mieć, lubić, jeść, pić, kupować, czytać, znać, oglądać, prosić, zamawiać, zwiedzać.

MIANOWNIK

Kto? Co?

BIERNIK

Kogo? Co?

Kto to jest?

To jest starszy brat.

To jest moja mama.

Co to jest?

To jest mały kot.

 

To jest ciemny chleb.

 

To jest żółty ser.

 

To jest ciekawa książka.

 

To jest zielona herbata i duże piwo.

 

To jest sól.

Kogo masz?

Mam starszego brata.

Mam małą siostrę.

Co masz?

Mam małego kota.

Co jesz?

Jem ciemny chleb i żółty ser.

Co lubisz?

Lubię żółty ser.

Co czytasz?

Czytam ciekawą książkę.

Co pijesz?

Piję zieloną herbatę i duże piwo.

Co kupujesz?

Kupuję sól.

 

Liczba mnoga rzeczowników i przymiotników niemęskoosobowych w bierniku przybiera te same formy, co w mianowniku.

6. Dopełniacz

Dopełniacz odpowiada na pytania: kogo? czego?

 

 

DOPEŁNIACZ

LICZBA POJEDYNCZA

PRZYMIOTNIK

jakiego? jakiej? jakiego?

RZECZOWNIK

kogo? czego?

 

[m]  żywotny

Nie lubię

 

Nie chcę

mojego

 

czarnego

polskiego

brata.

kota.

 

[m] nieżywotny

 

Nie lubię

Nie chcę

ciemnego

zimnego

polskiego

chleba.

soku.

 

[f]

 

Nie lubię

Nie chcę

zielonej

starej

polskiej

herbaty.

książki.

 

[n]

 

Nie lubię

Nie chcę

jasnego

nowego

polskiego

piwa.

auta.

 

Rzeczowniki nieżywotne czasami mają w dopełniaczu końcówkę -u. Nie ma reguły, która określa to jednoznacznie, ale taka sytuacja jest często, kiedy:

1. rzeczownik jest jednosylabowy, np. sok-u, dom-u ALE: ser-a, chleb-a

2. rzeczownik jest zapożyczony, np. bar-u, pub-u, termometr-u, telefon-u, weekend-u,  ALE: komputer-a, laptop-a

3. rzeczownik nazywa środek transportu: np. samochod-u, autobusu-u, tramwaj-u, pociąg-u, statk-u

4. rzeczownik nazywa dzień tygodnia: np. poniedziałk-u, wtork-u, czwartk-u, piątk-u

5. rzeczownik kończy się na -izm, -yzm, np. komunizm-u, faszyzm-u

6. rzeczownik jest niepoliczalny: np.: ryż-u, makaron-u

 

 

DOPEŁNIACZ

LICZBA MNOGA

(rzeczowniki i przymiotniki niemęskoosobowe)

PRZYMIOTNIK

jakiego? jakiej? jakiego?

RZECZOWNIK

kogo? czego?

 

[m]  

Nie lubię

 

Nie chcę

tych niemiłych

tych hiszpańskich

panów.

pomidorów.

 

[f, n]

 

Nie lubię

Nie noszę

nieświeżych

długich

jajek.

spódnic.

 

Uwaga: Jeżeli w rzeczowniku liczby mnogiej rodzaju żeńskiego lub nijakiego w zakończeniu tematu występują dwie spółgłoski, to między nimi wstawiamy samogłoskę - e np.: jajko - jajek, sukienka - sukienek, jabłko - jabłek, gruszka - gruszek. Rzeczowniki te mają w dopełniaczu tzw. końcówkę zero (brak końcówki). Końcówka zero występuje też w rzeczownikach, które w mianowniku mają końcówkę -o, -e, -a lub -i. Np. jajko - jajek, spotkanie - spotkań, cytryna - cytryn, pani - pań.

 

Funkcje dopełniacza:

Podstawową funkcją dopełniacza jest negacja biernika.

BIERNIK

kogo? co?

DOPEŁNIACZ

kogo? czego?

Kogo masz?

Mam starszego brata.

Mam małą siostrę.

Co jesz?

Jem ciemny chleb i żółty ser.

Co lubisz?

Lubię żółty ser.

Co pijesz?

Piję zieloną herbatę, zimny sok i duże piwo.

Kogo nie masz?

Nie mam starszego brata.

Nie mam małej siostry.

Czego nie jesz?

Nie jem ciemnego chleba i żółtego sera.

Czego nie lubisz?

Nie lubię żółtego sera.

Czego nie pijesz?

Nie piję zielonej herbaty, zimnego soku i dużego piwa.

 

Jeśli dwa rzeczowniki stanowią jedną, zintegrowaną informację, drugi rzeczownik ma zawsze formę dopełniacza i może mieć charakter:

  • posesywny (wskazuje właściciela), np. książka taty, dom babci, gabinet dyrektora (czyj? czyja? czyje?)

  • partytywny (wskazuje część jakiejś całości), np. kawałek banana, szklanka soku, talerz zupy (ile?)

  • deskryptywny (drugi rzeczownik opisuje pierwszy), np. ból gardła, szkoła pisania po polsku, koncert muzyki renesansowej (czego? jaki? jaka? jakie?)

 

We wszystkich wskazanych przykładach odmieniamy tylko pierwszy rzeczownik, drugi ma zawsze formę dopełniacza, np:

Nie widziałem książki taty.

Remontujemy dom babci.

Idę do gabinetu dyrektora.

 

Niektóre czasowniki takie jak np.: życzyć, szukać, potrzebować, słuchać, uczyć się  wymagają użycia dopełniacza, np.:

Uczyć się języka polskiego.

Słuchać muzyki rockowej.

 

Dopełniacza używamy także po przyimkach: obok, bez, od, do, z (skąd?), naprzeciwko, dla np.:

Szkoła znajduje się obok banku.

Jestem z Polski.

Piję kawę bez cukru.

7. Miejscownik

Miejscownik odpowiada na pytania: gdzie? kiedy? oraz: w, na, po, o, przy + kim, czym?

 

 

MIEJSCOWNIK. POJ. / LOCATIVE SINGULAR

PRZYMIOTNIK

jakim? jakiej?

RZECZOWNIK

o kim? o czym?

[m]  [n]  [f]

 

Zakończone na:

p, b, , f, w, t, d, s, z, m, n, r, ł

Jestem w

 

Myślę o

dużym

małym

krótkim

zielonej

starej

 

drogim

 

wygodnym

sklepie.

kinie.

spacerze.

wyspie.

Warszawie.

[m] [n]

po pozostałych spółgłoskach

Mieszkam w

 

Śpię w

hotelu.

 

łóżku.

 

[f]

Zakończone na: k,g,ch

Czytam o


 

złamanej

polskiej

egzotycznej

 

eleganckiej

 

nowoczesnej



 

szerokiej


 

nodze.

matce.

musze.

 

[f]

Zakończone na:

l, j, i, ś, ń, ć, ź

Jem w

 

Gotuję w

restauracji.

 

kuchni.

[f]

Zakończone na:

c, dz, cz, sz, rz, ż

 

Parkuję na


 
 

ulicy.

 

UWAGA! Alternacje:

d + e = dzie (woda – w wodzie),

t + e = cie (uniwersytet – na uniwersytecie),

ł + e = le (regał – na regale),

r + e = rze (rower – na rowerze)

k + e = ce (Polka – o Polce)

g + e = dze (noga – o nodze)

ch + e = sze (mucha – o musze)
 

 

MIEJSCOWNIK L. MN. / LOCATIVE PLURAL

PRZYMIOTNIK

Jakich?

RZECZOWNIK

O kim? O czym?

[m]  [n] [f]

Siedzimy na

Chodzimy w

Rozmawiamy o

wygodnych

drogich

naszych

fotelach.

sukienkach.

dzieciach.


 

 

Miejscownik występuje po następujących przyimkach: na, po, o, przy, w(e).

Gdzie mieszkasz?  - Mieszkam w Polsce, w Krakowie.

Kiedy planujesz wakacje?  - W lipcu.

Na czym jeździsz - na nartach czy na snowboardzie?

O kim często myślisz?

8. Odmiana zaimków osobowych przez przypadki - zestawienie

ZAIMKI OSOBOWE

Mianownik

To jest

ja

ty

ona

on

ono

my

wy

oni

one

Dopełniacz
unikam

mnie

ciebie/cię

jej/niej

jego/go/niego

nas

was

ich/nich

Biernik
widzę

mnie

ciebie/cię

ją/nią

jego/go/niego

je/nie

nas

was

ich/nich

je/nie

Narzędnik
rozmawiam z(e)

mną

tobą

nią

nim

nami

wami

nimi

Miejscownik
rozmawiam o

mnie

tobie

niej

nim

nas

was

nich

9. Czas przyszły niedokonany

Czas przyszły niedokonany (złożony) tworzymy od czasowników niedokonanych. W języku polskim czas przyszły niedokonany (złożony)  tworzymy na dwa sposoby:

1. czasownik posiłkowy być w odpowiedniej formie osobowej + bezokolicznik

 

Przykład: Julia będzie czytać książkę.

                 Jutro (my) będziemy tańczyć w klubie.

                 W przyszłym roku (wy) będziecie podróżować.

 

 

BYĆ

+                      BEZOKOLICZNIK                                     

ja

będę

Ja będę tańczyć w klubie.

ty

 będziesz

Ty będziesz pisać zadanie.

on, ona, ono

będzie

On/ona/ono będzie oglądać film.

my

 będziemy

           My będziemy spotykać się ze znajomymi.

wy

  będziecie

Wy będziecie słuchać muzyki.

oni/one

będą

Oni/ one będą podróżować po Europie.

 

2.  czasownik posiłkowy być w odpowiedniej formie osobowej + 3 osoba liczby pojedynczej/mnogiej czasu przeszłego

 

 Przykład:   Julia będzie czytała książkę.

                     Jutro (my) będziemy tańczyli/ tańczyły w klubie.

                     W przyszłym roku (wy) będziecie podróżowali/ podróżowały.

                                                                                                                                   

 

 

BYĆ

+                     3 os. czasu przeszłego                                    

ja

będę

Ja będę tańczył / tańczyła w klubie.

ty

 będziesz

Ty będziesz pisał/pisała zadanie.

on, ona, ono

będzie

On/ona/ono będzie oglądał/ oglądała film.

my

 będziemy

           My będziemy spotykali/spotykały się ze znajomymi.

wy

  będziecie

Wy będziecie słuchali/ słuchały muzyki.

oni/one

będą

Oni/ one będą podróżowali/podróżowały po Europie.

 

Czasowniki móc, chcieć, musieć  występują w czasie przyszłym tylko w wersji:

                    być + 3 os. liczby pojedynczej/ mnogiej czasu przeszłego


 

MÓC

Przykład:

Jutro będę mogła tańczyć w klubie.

Czy będziesz mógł się ze mną dziś spotkać?

Niestety nie będziecie mogli oglądać tego filmu. To film dla dorosłych, a  wy nie macie jeszcze 18 lat.

 

CHCIEĆ

Przykład:

Za miesiąc będę chciał  jechać na urlop.

To dziecko będzie chciało bawić się z mamą.

Państwo Rossini będą chcieli  zwiedzić miasto Łowicz.

 

MUSIEĆ

Przykład:

Jutro będę musiała pracować bardzo długo.

Za tydzień wy będziecie musieli uczyć się do egzaminu.

One będą musiały rozmawiać z nami po polsku.

 

Określniki  czasu przyszłego:   jutro, pojutrze, za tydzień, za miesiąc, za rok, w przyszłym tygodniu, w przyszłym miesiącu, w przyszłym roku, w przyszłości.

10. Czas przeszły

Czas przeszły w języku polskim tworzymy od tematu bezokolicznika (w aspekcie dokonanym lub niedokonanym) przez dodanie następujących końcówek.                     
 

Liczba pojedyncza

 

Czas teraźniejszy

Czas przeszły

   

Rodzaj męski

Rodzaj żeński

Rodzaj nijaki

bezokolicznik

mieszkać

     

ja

mieszkam

mieszka-łem

mieszka-łam

- - -

ty

mieszkasz

mieszka-łeś

mieszka-łaś

- - -

on/ona/ono

mieszka

mieszka-ł

mieszka-ła

mieszka-ło


 

Liczba mnoga

 

Czas teraźniejszy

Czas przeszły

   

Rodzaj męskoosobowy

Rodzaj niemęskoosobowy

bezokolicznik

mieszkać

   

my

mieszkamy

mieszka-liśmy

mieszka-łyśmy

wy

mieszkacie

mieszka-liście

mieszka-łyście

oni/one

mieszkają

mieszka-li

mieszkał-ły

 

UWAGA!

Niektóre czasowniki odmieniają się nieregularnie np.: mieć, jeść, iść, móc.

 

MIEĆ

Liczba pojedyncza

 

Czas teraźniejszy

Czas przeszły

   

Rodzaj męski

Rodzaj żeński

Rodzaj nijaki

bezokolicznik

mieć

     

ja

mam

mia-łem

mia-łam

- - -

ty

masz

mia-łeś

mia-łaś

- - -

on/ona/ono

ma

mia

mia-ła

mia-ło

 

Liczba mnoga

 

Czas teraźniejszy

Czas przeszły

   

Rodzaj męskoosobowy

Rodzaj niemęskoosobowy

bezokolicznik

mieć

   

my

mamy

mie-liśmy

mia-łyśmy

wy

macie

mie-liście

mia-łyście

oni/one

mają

mie-li

mia-ły

 

JEŚĆ

Liczba pojedyncza

 

Czas teraźniejszy

Czas przeszły

   

Rodzaj męski

Rodzaj żeński

Rodzaj nijaki

bezokolicznik

jeść

     

ja

jem

jad-łem

jad-łam

- - -

ty

jesz

jad-łeś

jad-łaś

- - -

on/ona/ono

je

jad

jad-ła

jad-ło

 

Liczba mnoga

 

Czas teraźniejszy

Czas przeszły

   

Rodzaj męskoosobowy

Rodzaj niemęskoosobowy

bezokolicznik

jeść

   

my

jemy

jed-liśmy

jad-łyśmy

wy

jecie

jed-liście

jad-łyście

oni/one

jedzą

jed-li

jad-ły

 

IŚĆ

Liczba pojedyncza

 

Czas teraźniejszy

Czas przeszły

   

Rodzaj męski

Rodzaj żeński

Rodzaj nijaki

bezokolicznik

iść

     

Ja

idę

szed-łem

sz-łam

- - -

ty

idziesz

szed-łeś

sz-łaś

- - -

on/ona/ono

idzie

szed

sz-ła

sz-ło

 

Liczba mnoga

 

Czas teraźniejszy

Czas przeszły

   

Rodzaj męskoosobowy

Rodzaj niemęskoosobowy

bezokolicznik

iść

   

my

idziemy

sz-liśmy

sz-łyśmy

wy

idziecie

sz-liście

sz-łyście

oni/one

idą

sz-li

sz-ły

MÓC

Liczba pojedyncza

 

Czas teraźniejszy

Czas przeszły

   

Rodzaj męski

Rodzaj żeński

Rodzaj nijaki

bezokolicznik

móc

     

ja

mogę

mog-łem

mog -łam

- - -

ty

możesz

mog -łeś

mog -łaś

- - -

on/ona/ono

może

móg

mog -ła

mog -ło

 

Liczba mnoga

 

Czas teraźniejszy

Czas przeszły

   

Rodzaj męskoosobowy

Rodzaj niemęskoosobowy

bezokolicznik

móc

   

my

możemy

mog -liśmy

mog -łyśmy

wy

możecie

mog -liście

mog -łyście

oni/one

mogą

mog -li

mog -ły

 

Określniki czasu przeszłego: wczoraj, przedwczoraj, w zeszłym tygodniu, w zeszłym miesiącu, w zeszłym roku, tydzień temu, miesiąc temu, rok temu, w przeszłości.

 

11. Aspekt czasownika

Czasowniki w języku polskim występują w aspekcie dokonanym i niedokonanym. Aspekt dokonany i niedokonany występuje w czasie przeszłym i przyszłym, natomiast w czasie teraźniejszym używamy tylko czasowników niedokonanych np.:

(czas przeszły niedokonany) Wczoraj przez cały wieczór oglądaliśmy film.

(czas przeszły dokonany) Wczoraj obejrzeliśmy film.

(czas teraźniejszy) Codziennie oglądamy nasz ulubiony serial.

(czas przyszły niedokonany/złożony) Jutro o tej porze będziemy oglądać telewizję.

(czas przyszły dokonany/prosty) Jutro obejrzymy kolejny odcinek.

Dwa czasowniki, z których jeden oznacza czynność trwającą, a drugi czynność zakończoną tworzą parę aspektową.

 

Czasowniki dokonane tworzymy od czasowników niedokonanych na trzy sposoby:

1. przez dodanie prefiksu:

PREFIKS z- (s-)

PREFIKS za-

PREFIKS na-

 

robić – zrobić

jeść – zjeść

rozumieć-zrozumieć

kończyć-skończyć

 

grać – zagrać

dzwonić-zadzwonić

pytać-zapytać

 

malować – namalować

pisać-napisać

uczyć (się) – nauczyć (się)

PREFIKS u-

PREFIKS po-

PREFIKS wy-

 

gotować – ugotować

myć – umyć

słyszeć-usłyszeć

 

czuć – poczuć

słuchać -posłuchać

myśleć-pomyśleć

 

pić – wypić

tłumaczyć - wytłumaczyć

prać - wyprać

 

2. przez zmianę tematu np.: dać – dawać, kupować – kupić, otwierać – otworzyć, spotykać (się) – spotkać (się), powtarzać – powtórzyć, wracać – wrócić, dostawać – dostać, zwiedzać -zwiedzić

3. pary aspektowe tworzone przez dwa różne czasowniki np.: oglądać – obejrzeć, brać - wziąć, widzieć – zobaczyć, mówić - powiedzieć

 

Niektóre czasowniki np.: być, mieć, móc, musieć, woleć, wiedzieć występują tylko w formie niedokonanej.

12. Iść czy chodzić, jechać czy jeździć

Iść i chodzić to bardzo podobne czasowniki

  • jeśli czynność wykonywana jest jeden raz (albo właśnie teraz), używamy czasownika iść

  • jeśli czynność wykonywana jest kilka razy, używamy czasownika chodzić

Czasowniki jechać i jeździć

jechać i jeździć to bardzo podobne czasowniki

  • jeśli czynność wykonywana jest (albo właśnie teraz), używamy czasownika jechać

jeśli czynność wykonywana jest kilka razy, używamy czasownika jeździć

Odmiana czasowników iść i chodzić oraz jechać i jeździć

Odmiana czasowników iść i chodzić oraz jechać i jeździć


 

teraz, w tym momencie, jeden raz regularnie, często, zawsze itp. lubię + chodzić/jeździć

Kto?

 

iść

 

jechać

 

chodzić

 

jeździć

ja

idę

jadę

chodzę

jeżdżę

ty

idziesz

jedziesz

chodzisz

jeździsz

on, ona, ono

idzie

jedzie

chodzi

jeździ

my

idziemy

jedziemy

chodzimy

jeździmy

wy

idziecie

jedziecie

chodzicie

jeździcie

oni, one

idą

jadą

chodzą

jeżdżą

 

Czasownik jechać /jeździć łączy się z narzędnikiem np.: jeździć samochodem, rowerem, samochodem, autobusem…

Czasowniki oznaczające ruch i stan

Czasowniki dynamiczne (oznaczające ruch), np. iść, chodzić, jechać, jeździć łączą się z przyimkiem do + dopełniacz  lub na + biernik.

Czasowniki statyczne (oznaczające stan), np. być, mieszkać, znajdować się, leżeć łączą się z przyimkiem "w" + miejscownik lub "na" +  miejscownik.

Czasowniki dynamiczne oznaczające kierunek przeciwny do poprzedniego, np. wracać, iść (w znaczeniu wracać), pochodzić łączą się z przyimkiem "z" + dopełniacz.

UWAGA: jeśli byłeś u lekarza (osoba) i teraz wracasz, używasz przyimka "od" + dopełniacz.

 

iść do + dopełniacz, być w + miejscownik; wracać z + dopełniacz

 

 

kraj:

Polska,

Włochy

miasto:

Kraków, Warszawa

obiekt architektury:

dom,

teatr

architektura zielona:

park,

puszcza

 

iść, jechać

do + dopełniacz

do Polski, do Włoch

do Krakowa, do Warszawy

do domu, do teatru

do parku, do puszczy

 

być, znajdować się

w + miejscownik

w Polsce, we Włoszech

w Krakowie, w Warszawie

w domu, w teatrze

w parku, w puszczy

 

wracać, iść

z + dopełniacz

z Polski, z Włoch

z Krakowa, z Warszawy

z domu, z teatru

z parku, z puszczy

 

iść na + biernik i być na + miejscownik; wracać z + dopełniacz

 

 

ważne instytucje:

poczta, dworzec

aktywność sportowa:

trening,

mecz

duży teren: parking, stadion

ucho:

koncert, wykład

oko:

film, spektakl

usta:

kawa,

obiad

 

iść, jechać

na + biernik

na pocztę, na dworzec

na trening,

na mecz

na parking,

na stadion

na koncert,

na wykład

na film,

na spektakl

na kawę,

na obiad

 

być

znajdować się

na + miejscownik

na poczcie, na dworcu

na treningu, na meczu

na parkingu, na stadionie

na koncercie, na wykładzie

na filmie, na spektaklu

na kawie,

na obiedzie

 

wracać, iść

z + dopełniacz

z poczty,

z dworca

z treningu,

z meczu

z parkingu,

ze stadionu

z koncertu,

z wykładu

z filmu,

ze spektaklu

z kawy,

z obiadu

 

osoba: iść do + dopełniacz, być u + dopełniacz; wracać od + dopełniacz

 

profesor

babcia

kolega

iść, jechać

do profesora

do babci

do kolegi

być, znajdować się

u profesora

u babci

u kolegi

wracać, iść

od profesora

od babci

od kolegi

13. Przysłówek

Przysłówek odpowiada na pytania:  jak? gdzie? kiedy?

To nieodmienna część mowy, to znaczy, że nie zmienia swojej formy.  Przysłówka używamy do określenia czasownika:

Przykład: Mam się dziś dobrze.

lub przymiotnika:

Przykład: Emilka jest bardzo chora.


Większość przysłówków tworzymy od przymiotników, przez dodanie końcówek: -o lub -e (-ie) np.: wesoły – wesoło, szybki – szybko, głośny - głośno, cichy – cicho, smaczny – smacznie, regularny – regularnie, aktualny – aktualnie, świetny – świetnie… ale: dobry – dobrze, zły -źle